Το τέλος του κόσμου
Tου Ηλια Μαγκλινη
Ο Ρ. Τζ. Κόλινγκγουντ (R. G. Collingwood, 1889 - 1943) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Βρετανούς στοχαστές και ιστορικούς των αρχών του εικοστού αιώνα, ένας σπουδαίος φιλόσοφος της Ιστορίας. Στην αυτοβιογραφία του, που εκδόθηκε το 1939, ο Κόλινγκγουντ αναπτύσσει μια μέθοδο ιστορικής έρευνας την οποία μνημονεύει ο σύγχρονος Αγγλος ιστορικός Νάιαλ Φέργκιουσον στο βιβλίο του «Πολιτισμός» (εκδ. Παπαδόπουλος): μια μεταφορική «επικοινωνία με τους νεκρούς» ή αλλιώς μια φανταστική ανάπλαση των εμπειριών τους έτσι ώστε να μπορεί ο ιστορικός να μετατρέπει τα σωζόμενα κατάλοιπα του παρελθόντος σε Ιστορία, «σε ένα σώμα γνώσης και ερμηνείας που διευθετεί και διαφωτίζει αναδρομικά το ανθρώπινο αδιέξοδο». Μέσα από αυτή τη, φαινομενικά μακάβρια, «επικοινωνία με τους νεκρούς», ο στόχος δεν φαίνεται να είναι μια ακαδημαϊκή, παθητική ανάπλαση της Ιστορίας αλλά ένα φαντασιακό άλμα στον χρόνο με απώτερο στόχο όμως το ίδιο το παρόν.
«Τα πραγματικά ιστορικά προβλήματα προκύπτουν από πρακτικά προβλήματα», γράφει ο Κόλινγκγουντ. «Μελετάμε την Ιστορία προκειμένου να δούμε καλύτερα την κατάσταση την οποία καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε. Γι’ αυτό και το επίπεδο στο οποίο ανάγονται τελικά όλα τα προβλήματα είναι το επίπεδο της “πραγματικής” ζωής: αυτό στο οποίο παραπέμπονται προκειμένου να επιλυθούν είναι η Ιστορία». Οι νεκροί και το παρελθόν βαραίνουν με τον ίσκιο τους, αλλά ανατρέχουμε εκεί διότι ο απώτερος σκοπός της ιστορικής διορατικότητας είναι «να ενημερώνει τον άνθρωπο σχετικά με το παρόν, στο μέτρο που το παρελθόν, το φαινομενικό αντικείμενό της, βρίσκεται εγκιβωτισμένο στο παρόν και αποτελεί τμήμα του, το οποίο δεν είναι άμεσα ορατό στο απαίδευτο μάτι».
Είναι πασίγνωστο πως οι ιστορικοί (αλλά όχι μόνον αυτοί) επαναλαμβάνουν ότι η μελέτη του παρελθόντος «διδάσκει τους λαούς». Ο Φέργκιουσον βρίσκει έναν ενδιαφέροντα τρόπο να εξηγήσει το γιατί: «Πρώτον, ο τρέχων πληθυσμός της υφηλίου αντιστοιχεί μόλις στο 7% του συνόλου των ανθρώπων που έζησαν ποτέ. Με άλλα λόγια, οι νεκροί είναι πολλοί περισσότεροι από τους ζωντανούς, σε αναλογία δεκατέσσερα προς ένα, άρα υπάρχει ο κίνδυνος να παραβλέψουμε τη συσσωρευμένη εμπειρία της συντριπτικής πλειονότητας του ανθρώπινου γένους. Δεύτερον, το παρελθόν αποτελεί στην πραγματικότητα τη μοναδική αξιόπιστη πηγή γνώσης που διαθέτουμε σχετικά με το φευγαλέο παρόν και τα πολλαπλά μέλλοντα που απλώνονται μπροστά μας, από τα οποία μόνο ένα θα προκύψει. Η Ιστορία δεν αφορά μόνο το πώς μελετάμε το παρελθόν· αφορά και το πώς μελετάμε τον ίδιο τον χρόνο».
Πώς μελετάμε τον χρόνο· μεγάλη κουβέντα, ειδικά για όλους εμάς σήμερα, τώρα. Μετά το Διαδίκτυο και την επανάσταση στη σφαίρα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, μετά το CERN και τις νέες θεωρίες της κοσμολογίας, ο χώρος μοιάζει να περνάει στο περιθώριο· γινόμαστε όλο και περισσότερο άνθρωποι του χρόνου και μάλιστα ενός χρόνου που τρέχει με ασύλληπτες ταχύτητες, είναι πιο σχετικός από ποτέ, πιο ρευστός, μα και πιο οικουμενικός από ποτέ.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα συνεχίσουμε να δίνουμε προσοχή στους νεκρούς, όπως το εννοούσε ο Κόλινγκγουντ. Αυτό που μας συμβαίνει σήμερα, συνολικά, και δεν αναφέρομαι μονάχα στην κρίση, μοιάζει να μην έχει προηγούμενο. Την ίδια στιγμή όμως ίσως να μη διαφέρουμε και τόσο από τους νεκρούς που κάποτε, στο απώτερο παρελθόν, ως ζώντες άρχισαν, μετά τον Κοπέρνικο, συγκλονισμένοι να συνειδητοποιούν ότι η Γη δεν είναι στο κέντρο του Σύμπαντος, ότι ο κόσμος είναι άπειρος. Και ίσως να έχουν δίκιο όσοι φαντασιώνονται το τέλος του κόσμου, το οποίο περιμένουν να έρθει σε λίγες ημέρες, για την ακρίβεια στις 21 Δεκεμβρίου. Και αυτοί συνομιλούν με τους νεκρούς του έτους 1000 μ.Χ., οι οποίοι πίστευαν ακράδαντα ότι τη νύχτα της Πρωτοχρονιάς από το 999 στο 1000 θα γινόταν η Δευτέρα Παρουσία. Δεν ξέρω· έχω την αίσθηση ότι στις 21 Δεκεμβρίου κάτι τέτοιο δεν θα συμβεί. Εχω όμως και την αίσθηση ότι ο κόσμος όπως τον ξέραμε τελειώνει σιγά σιγά. KATHIMERINI
Comments