Καθαρά Δευτέρα, άλλοτε...
Καθαρά Δευτέρα, άλλοτε...
Tου Aντωνη Kαρκαγιαννη
Τα έθιμα των Απόκρεω, της Αποκριάς, είναι λίγο πολύ τα ίδια σε όλη την Ελλάδα. Ισως και σε ολόκληρο τον κόσμο, με πολλές βέβαια παραλλαγές. Κοινό στοιχείο η μεταμφίεση, το μασκάρεμα, που δεν ξέρω από πού προέρχεται και ποιες ανάγκες καλύπτει. Σκέφτομαι μήπως όλοι μας, έστω και μία φορά τον χρόνο, έχουμε ανάγκη να κρύψουμε το πρόσωπό μας ή να το αλλάξουμε, ώστε να μη μας γνωρίζουν και έτσι να εξασφαλίσουμε ή να νομίσουμε ότι εξασφαλίζουμε περισσότερη ελευθερία έως ασυδοσία στις πράξεις μας, στη συμπεριφορά μας, στα συναισθήματά μας, στις σκέψεις μας, ακόμη και στα ένστικτά μας. Το καρναβάλι διαφέρει σημαντικά από περιοχή σε περιοχή και από χώρα σε χώρα. Εχουμε το άγριο ποιμενικό καρναβάλι με τα τεράστια κουδούνια και τις προβιές, έχουμε και το «πολιτισμένο» καρναβάλι της Πάτρας ή τα εισαγόμενα προκάτ καρναβάλια, που φιλοδοξεί να διοργανώσει κάθε δήμος της Αθήνας. Με αυτές και άλλες παραλλαγές τα έθιμα της τελευταίας Κυριακής των Απόκρεω είναι κοινά και ενδεχομένως με κοινή καταγωγή.
Θα σας μιλήσω όμως για τα έθιμα της Καθαράς Δευτέρας, πρώτης ημέρας της Μεγάλης Σαρακοστής, που σε δύο παλιές και ξακουστές κωμοπόλεις της ανατολικής Θεσσαλίας, τον Τύρναβο και τα Αμπελάκια, είναι μοναδικά και ανεπανάληπτα. Αλλωστε οι δύο κωμοπόλεις από παλιά, από τα χρόνια της τουρκοκρατίας είχαν στενή συνάφεια και ποικίλες ανταλλαγές και μέχρι σήμερα διατηρούνται πολλά κατάλοιπα. Για να είμαστε ακριβείς τα έθιμα της Καθαράς Δευτέρας διατηρούνται με τη φροντίδα του δήμου και την υποστήριξη πλήθους περίεργων επισκεπτών μόνο στον Τύρναβο πλέον, αρκετά μεταλλαγμένα. Στα Αμπελάκια παρήκμασαν και τελικά εξέλιπαν ή σχεδόν εξέλιπαν. Θα σας διηγηθώ αυτά που θυμάμαι από τα νεανικά μου χρόνια.
Τέσσερα ήταν τα κεντρικά σημεία του εθίμου: το «μπουρανίκ», μια απερίγραπτη σούπα από τσουκνίδια που την έβραζαν σε καζάνι στο μέσο της πλατείας. Αυτό το «μπουρανί» δεν είχε καμία σχέση με εκείνο που μαγειρεύαμε στα σπίτια μας, νοστιμότατη σούπα με μικροτσούκνιδα, ξυνήθρες και καυκαλήθρες, ξερά κρεμμύδια και μια χούφτα καλαμποκίσιο αλεύρι για να δέσει και να πυχτώσει.
Το δεύτερο στοιχείο ήταν η ανακήρυξη του βασιλιά, ο οποίος ήταν ήδη μεθυσμένος από το ξεφάντωμα των Απόκρεω. Μετά την ανακήρυξη οι υπασπιστές του τον ανέβαζαν ανάποδα σε ένα γαϊδούρι και του έδιναν ένα σκήπτρο: έναν τεράστιο φαλλό, σκαλισμένο περίτεχνα σε ξύλο και βαμμένο κατάλληλα. Καμιά φορά, το μήκος του ξεπερνούσε το ένα μέτρο. Φαλλούς, επίσης, κρατούσαν και οι υπασπιστές, αλλά και άλλοι της πομπής, από σκαλισμένο ξύλο ή ψημένο πηλό. Οι φαλλοί ήταν το τρίτο και πολύ σημαντικό στοιχείο αυτού του εθίμου, του πανάρχαιου, όπως πολλοί ισχυρίζονται. Εκεί, στην αρχή της άνοιξης οπότε αναγεννάται η Φύση και πάσα άλλη υπόγεια και σκοτεινή ορμή. Πολλές φορές το θέαμα του μεθυσμένου βασιλιά ήταν αξιοθρήνητο, καθώς με δυσκολία κρατιόταν καθισμένος ανάποδα στο σαμάρι του γαϊδάρου και προσπαθούσαν να τον συγκρατήσουν οι φαλλοκράτες υπασπιστές, που και αυτοί ήταν μεθυσμένοι.
Το τέταρτο και ίσως σημαντικότερο στοιχείο ήταν η στιχοπλοκή που εκτυλισσόταν γύρω από τον βασιλιά. Ο φιλόλογος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας Μιχάλης Κοπιδάκης έγραψε ένα υπέροχο κείμενο, γι’ αυτού του είδους τη στιχοπλοκή, αν θυμάμαι καλά ως εισαγωγή σε αντίστοιχο δίσκο της Δόμνας Σαμίου. Οι στιχοπλόκοι ανήκαν συνήθως σε μεγάλες ποιμενικές οικογένειες, που η ζωή τους τούς κρατούσε μακριά από το χωριό (και από τον «πολιτισμό») κοντά στην άγρια Φύση και στα ζώα τους.
Ελπίζω ο χώρος να μου επιτρέψει να πω τούτο μόνο: Τα στιχάκια, σε δημοτικό δεκαπεντασύλλαβο, ήταν από αυτά που τα θεωρούμε «αισχρά», επειδή απροκάλυπτα μιλούν για τον έρωτα, όπως κάνουν όλοι οι άνθρωποι, σε ιδιαίτερες στιγμές και στο βαθύ σκοτάδι της νύχτας. Ο στιχοπλόκος ήταν πάντοτε άνδρας, αλλά πολύ συχνά έβαζε τη γυναίκα να μιλάει. Οι «νοικοκυραίοι» του χωριού θεωρούσαν τη γιορτή της Καθαράς Δευτέρας «αισχρή» και απαράδεκτη. Με το δίκιο τους. Πολύ συχνά η στιχοπλοκή στρεφόταν εναντίον τους και έκρινε τις πράξεις, τη συμπεριφορά και τα ελαττώματά τους.
καθημερινή.
Tου Aντωνη Kαρκαγιαννη
Τα έθιμα των Απόκρεω, της Αποκριάς, είναι λίγο πολύ τα ίδια σε όλη την Ελλάδα. Ισως και σε ολόκληρο τον κόσμο, με πολλές βέβαια παραλλαγές. Κοινό στοιχείο η μεταμφίεση, το μασκάρεμα, που δεν ξέρω από πού προέρχεται και ποιες ανάγκες καλύπτει. Σκέφτομαι μήπως όλοι μας, έστω και μία φορά τον χρόνο, έχουμε ανάγκη να κρύψουμε το πρόσωπό μας ή να το αλλάξουμε, ώστε να μη μας γνωρίζουν και έτσι να εξασφαλίσουμε ή να νομίσουμε ότι εξασφαλίζουμε περισσότερη ελευθερία έως ασυδοσία στις πράξεις μας, στη συμπεριφορά μας, στα συναισθήματά μας, στις σκέψεις μας, ακόμη και στα ένστικτά μας. Το καρναβάλι διαφέρει σημαντικά από περιοχή σε περιοχή και από χώρα σε χώρα. Εχουμε το άγριο ποιμενικό καρναβάλι με τα τεράστια κουδούνια και τις προβιές, έχουμε και το «πολιτισμένο» καρναβάλι της Πάτρας ή τα εισαγόμενα προκάτ καρναβάλια, που φιλοδοξεί να διοργανώσει κάθε δήμος της Αθήνας. Με αυτές και άλλες παραλλαγές τα έθιμα της τελευταίας Κυριακής των Απόκρεω είναι κοινά και ενδεχομένως με κοινή καταγωγή.
Θα σας μιλήσω όμως για τα έθιμα της Καθαράς Δευτέρας, πρώτης ημέρας της Μεγάλης Σαρακοστής, που σε δύο παλιές και ξακουστές κωμοπόλεις της ανατολικής Θεσσαλίας, τον Τύρναβο και τα Αμπελάκια, είναι μοναδικά και ανεπανάληπτα. Αλλωστε οι δύο κωμοπόλεις από παλιά, από τα χρόνια της τουρκοκρατίας είχαν στενή συνάφεια και ποικίλες ανταλλαγές και μέχρι σήμερα διατηρούνται πολλά κατάλοιπα. Για να είμαστε ακριβείς τα έθιμα της Καθαράς Δευτέρας διατηρούνται με τη φροντίδα του δήμου και την υποστήριξη πλήθους περίεργων επισκεπτών μόνο στον Τύρναβο πλέον, αρκετά μεταλλαγμένα. Στα Αμπελάκια παρήκμασαν και τελικά εξέλιπαν ή σχεδόν εξέλιπαν. Θα σας διηγηθώ αυτά που θυμάμαι από τα νεανικά μου χρόνια.
Τέσσερα ήταν τα κεντρικά σημεία του εθίμου: το «μπουρανίκ», μια απερίγραπτη σούπα από τσουκνίδια που την έβραζαν σε καζάνι στο μέσο της πλατείας. Αυτό το «μπουρανί» δεν είχε καμία σχέση με εκείνο που μαγειρεύαμε στα σπίτια μας, νοστιμότατη σούπα με μικροτσούκνιδα, ξυνήθρες και καυκαλήθρες, ξερά κρεμμύδια και μια χούφτα καλαμποκίσιο αλεύρι για να δέσει και να πυχτώσει.
Το δεύτερο στοιχείο ήταν η ανακήρυξη του βασιλιά, ο οποίος ήταν ήδη μεθυσμένος από το ξεφάντωμα των Απόκρεω. Μετά την ανακήρυξη οι υπασπιστές του τον ανέβαζαν ανάποδα σε ένα γαϊδούρι και του έδιναν ένα σκήπτρο: έναν τεράστιο φαλλό, σκαλισμένο περίτεχνα σε ξύλο και βαμμένο κατάλληλα. Καμιά φορά, το μήκος του ξεπερνούσε το ένα μέτρο. Φαλλούς, επίσης, κρατούσαν και οι υπασπιστές, αλλά και άλλοι της πομπής, από σκαλισμένο ξύλο ή ψημένο πηλό. Οι φαλλοί ήταν το τρίτο και πολύ σημαντικό στοιχείο αυτού του εθίμου, του πανάρχαιου, όπως πολλοί ισχυρίζονται. Εκεί, στην αρχή της άνοιξης οπότε αναγεννάται η Φύση και πάσα άλλη υπόγεια και σκοτεινή ορμή. Πολλές φορές το θέαμα του μεθυσμένου βασιλιά ήταν αξιοθρήνητο, καθώς με δυσκολία κρατιόταν καθισμένος ανάποδα στο σαμάρι του γαϊδάρου και προσπαθούσαν να τον συγκρατήσουν οι φαλλοκράτες υπασπιστές, που και αυτοί ήταν μεθυσμένοι.
Το τέταρτο και ίσως σημαντικότερο στοιχείο ήταν η στιχοπλοκή που εκτυλισσόταν γύρω από τον βασιλιά. Ο φιλόλογος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας Μιχάλης Κοπιδάκης έγραψε ένα υπέροχο κείμενο, γι’ αυτού του είδους τη στιχοπλοκή, αν θυμάμαι καλά ως εισαγωγή σε αντίστοιχο δίσκο της Δόμνας Σαμίου. Οι στιχοπλόκοι ανήκαν συνήθως σε μεγάλες ποιμενικές οικογένειες, που η ζωή τους τούς κρατούσε μακριά από το χωριό (και από τον «πολιτισμό») κοντά στην άγρια Φύση και στα ζώα τους.
Ελπίζω ο χώρος να μου επιτρέψει να πω τούτο μόνο: Τα στιχάκια, σε δημοτικό δεκαπεντασύλλαβο, ήταν από αυτά που τα θεωρούμε «αισχρά», επειδή απροκάλυπτα μιλούν για τον έρωτα, όπως κάνουν όλοι οι άνθρωποι, σε ιδιαίτερες στιγμές και στο βαθύ σκοτάδι της νύχτας. Ο στιχοπλόκος ήταν πάντοτε άνδρας, αλλά πολύ συχνά έβαζε τη γυναίκα να μιλάει. Οι «νοικοκυραίοι» του χωριού θεωρούσαν τη γιορτή της Καθαράς Δευτέρας «αισχρή» και απαράδεκτη. Με το δίκιο τους. Πολύ συχνά η στιχοπλοκή στρεφόταν εναντίον τους και έκρινε τις πράξεις, τη συμπεριφορά και τα ελαττώματά τους.
καθημερινή.
Comments