 Ενα νέο βιβλίο για τη σπουδαιότητα της ιστορίας της Ανατολικής Αυτοκρατορίας Τhe Economist Ενα μάλλον ήπιο πρωινό Σεπτεμβρίου στην Αρκτική, ένας ντυμένος απλά μα σεβαστός ιερωμένος αποβιβάστηκε σε έναν απόμερο όρμο του νότιου άκρου της Γροιλανδίας και τέλεσε μια μικρή ακολουθία στα απομεινάρια της παλιότερης χριστιανικής εκκλησίας στον Νέο Κόσμο. Με ευχαρίστηση οι ντόπιοι αξιωματούχοι της Γροιλανδίας δέχτηκαν τον 270ό Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως, που η έδρα του είναι ένα από τα μονιμότερα κληροδοτήματα του Βυζαντίου στον σύγχρονο κόσμο. Η μικρή εκείνη εκκλησία, χτισμένη στις αρχές του 11ου αιώνα, χρονολογείται σε μιαν εποχή, όταν η χριστιανοσύνη ήταν ακόμη αδιαίρετη. Διασπάσθηκε λίγες δεκαετίες αργότερα, με το επίσημο Σχίσμα μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινούπολης. Ακμή βυζαντινών σπουδών Δεν είναι γενική ομολογία των παρατηρητών του Βυζαντίου ο οικουμενισμός και η πνευματικότητα της Βασιλεύουσας. Μολονότι η εκτίμηση για το Βυζάντιο γνωρίζει άνοδο τον τελευταίο καιρό, όμως δεν έχει εντελώς απαλλαγεί από τις κατηγορίες που του έχουν προσάψει ο 18ος και ο 19ος αιώνας. Ισως η οξύτερη ανάμεσά τους ήταν η ετυμηγορία του Ιρλανδού ιστορικού Ουίλιαμ Λίκι, που το 1869 είπε για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ότι ήταν «η πλέον χαμηλή και αξιοκαταφρόνητη μορφή πολιτισμού έως τώρα». Ακόμη και οι σύγχρονοι υπερασπιστές του Βυζαντίου μετρούν πολύ τα λόγια τους όταν τονίζουν (θετικά) τη σχέση της αυτοκρατορίας με άλλες ιστορικές εξελίξεις. Μερικοί τη βλέπουν ως τη γραμμή που συνδέει (αν και με συζητήσιμη αποτελεσματικότητα) την κλασική αρχαιότητα με τον σύγχρονο κόσμο. Αλλοι, από εκείνους που θεωρούν ότι οι πολιτισμοί ακολουθούν τη μοίρα των συνεχών συγκρούσεων, υπογραμμίζουν τον ρόλο της αυτοκρατορίας ως προμαχώνα απέναντι στο Ισλάμ. Χωρίς αυτόν, ολόκληρη η Ευρώπη θα είχε κατακτηθεί από το Ισλάμ. Αλλοι πάλι βλέπουν το Βυζάντιο ως καταλύτη για την ευρωπαϊκή Αναγέννηση, όταν όλα εκείνα τα ελληνικά ταλέντα έφτασαν εκεί, μακριά από τον δογματισμό του Βυζαντίου. Η Judith Herrin, καθηγήτρια στο Κινγκς Κόλετζ του Λονδίνου, στο βιβλίο της «Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire», που εκδόθηκε πρόσφατα (εκδ. Allen Lane, 416 σελ., 20 στερλίνες, και σύντομα στις ΗΠΑ από το Princeton University Press, 27,95 δολάρια) επιχειρεί να καταδείξει το εξής: ότι υπάρχουν περισσότεροι και αξιότεροι λόγοι από τους παραπάνω για να θαυμάζει κανείς τον πολιτισμό αυτόν, ο οποίος άκμασε για πάνω από μια χιλιετία πριν από την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453 και που η κληρονομιά του είναι ακόμα διακριτή στη ΝΑ Ευρώπη και στην Εγγύς Ανατολή. Η ιστορικός, όπως γράφει ο «Εκόνομιστ», παρουσιάζει ένα Βυζάντιο ζωντανό, δυναμικό, παλλόμενο, κοσμοπολίτικο, έξω από τα όρια της επίσημης ιδεολογίας του. Παρά π.χ. τον αντισημιτισμό του δημόσιου λόγου και της θεολογίας της αυτοκρατορίας, η σύνθετη, ποικιλόμορφη οικονομία της δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει δίχως τις 30 τόσες εβραϊκές κοινότητες, τις οποίες περιγράφει ο ραβίνος του 12ου αιώνα Βενιαμίν της Τουδέλα. Η ιστορικός αναφέρεται ακόμη στην αεικίνητη και μεταβαλλόμενη σχέση μεταξύ της κλασικής ελληνικής παιδείας, της ελληνικής χριστιανοσύνης και του λαϊκού βυζαντινού πολιτισμού. Δίνει ιδιαίτερη σημασία στις ισχυρές γυναικείες μορφές του Βυζαντίου. Οχι μόνο τις ευσεβείς κυρίες που έγραψαν βίους των αγίων και ύμνους (εκείνο τον συγκλονιστικό ύμνο με την αισθησιακή, σχεδόν ερωτική ποίηση) αλλά και στην Αννα Κομνηνή του 12ου αιώνα, η οποία έγραψε εξαιρετικά λεπτεργασμένη ιστορία. Σίγουρα κάποιους σκεπτικιστές θα τους κερδίσει η ιστορικός. Αλλά γεγονός παραμένει ότι στους περισσότερους την κύρια έλξη ασκεί η εκθαμβωτική τέχνη του Βυζαντίου και η αρχιτεκτονική του παρά η λογοτεχνία του. Για παράδειγμα, τον Αύγουστο του 2006 πάνω από 1.000 πανεπιστημιακοί, εξειδικευμένοι στο Βυζάντιο και προερχόμενοι από μέρη απίθανα όπως το Τατζικιστάν και η Ιαπωνία, συγκεντρώθηκαν στο Λονδίνο για ένα συνέδριο μιας εβδομάδας. Η επιτυχία του συνεδρίου αυτού ήταν απόδειξη ότι οι βυζαντινές σπουδές ακμάζουν σε όλες τις γωνιές του κόσμου. Και μπορεί κανείς να στοιχηματίσει λογικά ότι ανεξάρτητα από το αντικείμενο της εξειδίκευσής τους η πρώτη έλξη που ένιωσαν οι λόγιοι αυτοί για το Βυζάντιο ήταν όταν αποθαύμαζαν κατάπληκτοι την ομορφιά μιας εικόνας ή της τοιχογραφίας μιας εκκλησιάς, παρά όταν εμβάθυναν στις σελίδες της Αννας Κομνηνής. Ασπιλο θάμβος Το θάμβος της βυζαντινής τέχνης είναι απόδειξη επαρκής ότι κάτι σπουδαίο συντελέστηκε στις όχθες του Βοσπόρου. Το θάμβος αυτό έμεινε αθόλωτο ακόμη κι όταν η αυτοκρατορία κατέρρεε. Οι σνομπ κλασικιστές της Δύσης αστοχούν όταν αποκαλούν το Βυζάντιο φτωχό υποκατάστατο της Αρχαίας Ελλάδας. Είναι αλήθεια ότι ο βυζαντινός κόσμος βάρυνε προσπαθώντας να συμμορφωθεί στα ελληνικά κλασικά πρότυπα. Σήμερα όμως παρατηρείται ότι, ενώ η ιστορία του Βυζαντίου ακμάζει σε πολλά πανεπιστήμια, οι κλασικές σπουδές προσπαθούν να κρατηθούν και να διασωθούν. |
Comments