Η Τουρκία στο σταυροδρόμι του Θ. Κουλουμπή

Για άλλη μια φορά η γειτονική μας Τουρκία βρίσκεται στο σταυροδρόμι κρίσιμων επιλογών. Μόνο που κανείς δεν μπορεί εύκολα να προσδιορίσει τον τελικό προορισμό του κάθε δρόμου. Η σημερινή κατάσταση θυμίζει πολύ την προηγούμενη δεκαετία, όταν τον Φεβρουάριο του 1997 οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις, με το λεγόμενο μεταμοντέρνο πραξικόπημα (δηλαδή μια δημόσια διακήρυξη των προθέσεών τους), εξανάγκασαν τον Ισλαμιστή πρωθυπουργό -Νετζμετίν Ερμπακάν- να παραιτηθεί από την εξουσία. Η διαφορά, όμως, με την τότε κατάσταση είναι ότι οποιαδήποτε άμεση ανάμειξη των στρατιωτικών στις σημερινές πολιτικές εξελίξεις θα οδηγήσει στο πάγωμα (αν όχι στο τέλος) της τουρκικής επιχείρησης ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Τα εναλλακτικά σενάρια δίνουν και παίρνουν στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και στις αίθουσες των πανεπιστημίων και συναφών ερευνητικών ιδρυμάτων. Παρακάτω θα παραθέσω τρία διαφορετικά σενάρια, κατά σειρά πιθανότητας πραγματοποίησής τους. Το πρώτο και πιθανότερο σενάριο είναι το εξής: Κατόπιν της πρωτομαγιάτικης απόφασης (θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «δικαστικό πραξικόπημα») του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου, διακόπτεται η διαδικασία εκλογής του Αμπντουλάχ Γκιούλ1 από την παρούσα Βουλή και προκηρύσσονται γενικές εκλογές μέσα στους επόμενους δύο μήνες. Η δημόσια προειδοποίηση των ενόπλων δυνάμεων για τον σεβασμό της κοσμικότητας του κράτους παραμένει αιωρούμενη σαν δαμόκλειος σπάθη εναντίον κάθε απόπειρας παραβίασης του κοσμικού χαρακτήρα της χώρας. Η ευρωπαϊκή πόρτα μένει προσωρινά ανοιχτή και, συγχρόνως, δεν αποκλείεται η ίδρυση ενός νέου κοσμικού κόμματος (τύπου Συναγερμού) με μια άφθαρτη προσωπικότητα στην ηγεσία του. H εκπροσώπηση στο Κοινοβούλιο, μετά τις επόμενες εκλογές, περισσοτέρων των δύο κομμάτων είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα μειώσει τον αριθμό των βουλευτών του κυβερνητικού κόμματος, παρά το γεγονός ότι αυτό θα συνεχίσει να βρίσκεται πρώτο στις προτιμήσεις των Τούρκων ψηφοφόρων. Στην εξωτερική πολιτική, κύριο μέλημα για την επόμενη κυβέρνηση Ερντογάν θα παραμείνει ο λεγόμενος κουρδικός κίνδυνος από ένα αναβαθμισμένο PKK που επιχειρεί από τα εδάφη του ιρακινού Κουρδιστάν. Οι τουρκικές σχέσεις με την Ελλάδα θα διατηρηθούν σε πορεία ελεγχόμενης ύφεσης, καθώς και αυξανόμενης οικονομικής συνεργασίας, ενώ οι αντίστοιχες σχέσεις με την Κύπρο θα παραμείνουν σε καθεστώς ελεγχόμενης έντασης.

Στο δεύτερο σενάριο, ακολουθώντας την παράδοση μιας αλυσίδας πραξικοπημάτων (1960, 1971, 1980, 1997), ο στρατός παρεμβαίνει ανοιχτά μετά τις επόμενες εκλογές για να ματαιώσει την εκλογή του Γκιουλ ή άλλου προσώπου που θα θεωρηθεί ότι πρόσκειται στο Ισλάμ (ιδίως αν η σύζυγός του χρησιμοποιεί την παραδοσιακή μανδήλα). Αναλαμβάνει τότε την εξουσία μια, διορισμένη από τους στρατιωτικούς, κυβέρνηση τεχνοκρατών με σκοπό τη διενέργεια μελλοντικών εκλογών ύστερα από ένα διάστημα αρκετών μηνών, ώστε να σταθεροποιηθεί η κεμαλική τάξη. Στο μεσοδιάστημα, η Ευρωπαϊκή Ενωση διακόπτει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας και η κυβέρνηση Μπους στις ΗΠΑ εκφράζει την ευχή για την σύντομη αποκατάσταση της δημοκρατίας σε ένα παραδοσιακό σύμμαχο με σημαντική στρατηγική αποστολή στη Μέση Ανατολή, τη Μαύρη Θάλασσα και την Υπερκαυκασία. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, χωρίς την αυτοσυγκράτηση που ο ευρωπαϊκός προορισμός της Τουρκίας συνεπάγεται, περνούν ξανά σε μια περίοδο αυξημένης έντασης και η δυναμική της οικονομικής αλληλεξάρτησης διακόπτεται. Η τουρκική σχέση με την Κύπρο εισέρχεται σε νέα περίοδο κρίσεων, καθώς η ηγεσία της τουρκοκυπριακής κοινότητας τίθεται πλήρως υπό τον έλεγχο του στρατιωτικού κατεστημένου της Αγκυρας. Το κουρδικό ζήτημα παραμένει, πάντοτε, στην κορυφή των προτεραιοτήτων της Αγκυρας. Ιδιαιτέρως ευαίσθητη είναι μια δυνητική απόφαση των Τούρκων στρατηγών να εισβάλουν στο γειτονικό Κουρδιστάν, ανοίγοντας τον ασκό του Αιόλου στις σχέσεις τους με τον υπερατλαντικό παράγοντα, του οποίου οι καλύτεροι σύμμαχοι στο Ιράκ είναι οι Κούρδοι του Βορρά.

Ενα τρίτο, λιγότερο πιθανό, σενάριο βρίσκει τη γειτονική μας χώρα να βυθίζεται στο χάος μιας εμφύλιας αντιπαράθεσης ανάμεσα στις δυνάμεις των μη προνομιούχων (που εκφράζονται από το κόμμα του Ερντογάν) και των ανθρώπων της κοσμικής εξουσίας που εκπροσωπούνται από το λεγόμενο βαθύ (κεμαλικό) κράτος. Εδώ, το εφιαλτικό για τους Τούρκους «σύνδρομο των Σεβρών» (δηλαδή, της πολυδιάσπασης της Τουρκίας) αρχίζει να πλησιάζει την περιοχή του εφικτού. Θα χρειαστεί μεγάλη προσοχή από τις κυβερνήσεις στην Ελλάδα και την Κύπρο, ώστε να αντισταθούν στον πειρασμό της ανάμειξης σε μια μεγάλη περιπέτεια στο εσωτερικό της Τουρκίας. Μια οιασδήποτε μορφής ελληνική παρέμβαση θα λειτουργούσε ως καταλύτης για τη συμφιλίωση των αντιμαχόμενων φατριών στη γειτονική μας χώρα. Η καλύτερη στάση για την Ελλάδα και την Κύπρο θα ήταν αυτή της ευμενούς ουδετερότητας μπροστά σε άκρως επικίνδυνες δυνητικές εξελίξεις. Οσο απίθανη και να φαίνεται η προοπτική διαμελισμού της Τουρκίας, θα πρέπει να τη δούμε μέσα στο πλαίσιο των μεταψυχροπολεμικών εξελίξεων που οδήγησαν στον θρυμματισμό της Σοβιετικής Ενωσης και της Γιουγκοσλαβίας ή που οδηγούν σε παρόμοια δυναμική στο Ιράκ, Αφγανιστάν, Πακιστάν και άλλες περιοχές του ισλαμικού κόσμου.

Τα τρία παραπάνω σενάρια είναι ομολογουμένως απόλυτα και γενικόλογα. Η πραγματικότητα έχει πάντοτε μια μεγάλη ικανότητα να διαψεύδει τους μύθους που πλάθουν οι λεγόμενοι ειδήμονες. Κρατώντας υπόψη αυτήν την επιφύλαξη, θεωρώ ότι το πρώτο, το λιγότερο ανώμαλο, σενάριο συμφέρει την Ελλάδα και την Κύπρο. Διότι το δεύτερο και, ιδίως, το τρίτο σενάριο εμπεριέχουν πολλές αβεβαιότητες και μεγάλους κινδύνους. Ασχέτως, όμως, των εξελίξεων των επόμενων ημερών και μηνών στην Τουρκία, πρέπει οι διαμορφωτές της εξωτερικής πολιτικής στην Ελλάδα και την Κύπρο να ακολουθήσουν μια ήπια, συνετή και σταθερή πολιτική απέναντι στον δοκιμαζόμενο γείτονά μας. Το αλφα και το ωμέγα της ελλαδικής πολιτικής θα πρέπει να παραμείνει η διατήρηση της ισορροπίας των ελληνοτουρκικών δυνάμεων για την αποτροπή της χρήσης βίας από τον ανήσυχο και αναθεωρητικό γείτονά μας. Ταυτοχρόνως πρέπει να συνεχίσουμε να στηρίζουμε τα αιτήματα όλων των γειτόνων μας για τη δική τους ένταξη στην Ε.Ε. και το ΝΑΤΟ. Εξυπακούεται ότι η στήριξή μας προϋποθέτει την ικανοποίηση αυστηρών -χωρίς εκπτώσεις- όρων για την ειρηνική επίλυση των διακρατικών διαφορών. Μια Τουρκία που διατηρεί την ελπίδα, έστω και μακροχρόνια, της ενσωμάτωσης της στην ευρωπαϊκή οικογένεια θα είναι λιγότερο επικίνδυνη από μια άκρως εθνικιστική ή ισλαμο-φονταμενταλιστική και διεθνώς καταφρονεμένη οντότητα.

Οσον αφορά τους αδελφούς μας Κυπρίους, έφτασε η ώρα να ξεφύγουν από την πόλωση και τον φανατισμό που προκλήθηκαν από το δημοψήφισμα του 2004 για το σχέδιο Ανάν. Η ελεύθερη Κύπρος είναι σήμερα μια χώρα-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης με εδραιωμένη τη δημοκρατία της και ακμάζουσα την οικονομία της. Το μεγάλο ζητούμενο είναι να βρεθεί μια αμοιβαία αποδεκτή λύση από τις δύο κοινότητες της Μεγαλονήσου με βάση τη διζωνική και δικοινοτική ομοσπονδία. Η λύση, που μόνο οι δύο κοινότητες μπορούν να δώσουν, θα εξασφαλίσει την απομάκρυνση του τουρκικού στρατού από τα κατεχόμενα και την ενσωμάτωση ολόκληρης της κυπριακής επικράτειας στο ευρωπαϊκό κεκτημένο. Νοοτροπίες που διαιωνίζουν τον απομονωτισμό και ανοίγουν ταυτοχρόνως μέτωπα με την Τουρκία, τις ΗΠΑ, και τους «αδιάφορους Ευρωπαίους» είναι απολιθώματα ενός ηρωικού, αλλά και τραγικού παρελθόντος.

1 H κατάσταση θα περιπλακεί αφάνταστα αν στις επόμενες προγραμματισμένες ψηφοφορίες εμφανιστούν στην αίθουσα του Κοινοβουλίου 367 (2/3 του συνόλου) ή περισσότεροι βουλευτές.

* Ο κ. Θ. Κουλουμπής είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και αντιπρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ (e-mail: couloumbis@msn.com πηγή καθημερινή Επιλογές lornion.blogspot.com