Εκεί που ανοίγει και εκεί που κλείνει η ψυχή μας...

Γραφει ο Aντωνης Kαρκαγιαννης Εχω πολλά χρόνια να πάω και να παρακολουθήσω υπαίθρια συναυλία. Από την εποχή της Μεταπολίτευσης και των μεγάλων συναυλιών που αυτή ενέπνευσε. Ημουν τότε πολύ νεότερος, με τα μισά από τα τωρινά μου χρόνια, έτρεχα στις συναυλίες, χειροκροτούσα, φώναζα και χοροπηδούσα. Μετά άλλαξα και ο ίδιος, αλλά πιστεύω ότι περισσότερο άλλαξαν οι συναυλίες. Και τώρα έχουμε πολύ καλή μουσική (και πολύ κακή, όπως πάντοτε συμβαίνει), αλλά οι συναυλίες δεν είναι πια εκείνο το πλατύ ποτάμι που συγκεντρώνει όλες τις επιθυμίες και όλα τα όνειρα, αυτό το άνοιγμα της ψυχής και του σώματος που αγκαλιάζουν τα πάντα. Αύριο όμως Δευτέρα θα πάω και θα παρακολουθήσω τη συναυλία που οργανώνει ο ΣΚΑΪ και ο «Μελωδία», μαζί με το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της ακούραστης κ. Νίκης Γουλανδρή, στο Καλλιμάρμαρο Στάδιο. Είναι και πολύ κοντά στο σπίτι μου. Οι καλλιτέχνες που θα πάρουν μέρος είναι ό,τι πιο εκλεκτό διαθέτουμε και έναν έναν ξεχωριστά τους απολαμβάνουμε, τους τιμούμε και μας τιμούν χρόνια τώρα. Ολους μαζί σπάνια έχουμε την ευκαιρία να τους δούμε και να τους ακούσουμε. Πιο πολύ όμως θα πάω και θα τους ακούσω με τη βάσιμη ελπίδα... ότι θα ξανανιώσω. Οτι θα ανοίξει πάλι η ψυχή μου, θα χειροκροτήσω και θα φωνάξω, δεν νομίζω ότι μπορώ πια να χοροπηδήσω, αλλά ίσως αισθανθώ σαν να το κάνω. Είναι, βλέπετε, και οι μέρες αυτές γεμάτες ανησυχία και κατήφεια με κατάρρευση κολοσσών, που έρχεται να μας θυμίσει ότι τίποτα δεν είναι αιώνιο, και με «ιερές» μονές, που κυριολεκτικά και μεταφορικά, υλικά και πνευματικά, διεκδικούν και τον αέρα που αναπνέουμε. Και επιτέλους, μια ανάσα, μια συναυλία στον ανοιχτό αέρα, αφιερωμένη στα δάση, που και αυτά με τη φυσική τους διάσταση προκαλούν την αίσθηση του ανοιχτού, του δροσερού και του μεγάλου. Αυτό που λαχταράμε... Αν μου πείτε για τους εργαζόμενους της Ολυμπιακής χωρίς σκέψη και χωρίς λογικά επιχειρήματα θα συμφωνήσω ότι έχουν όλα τα δίκαια του Θεού να διαμαρτύρονται και να αντιδρούν. Κάθε εργαζόμενος διαμαρτύρεται όταν χωρίς τη δική του συναίνεση μεταβάλλονται οι συνθήκες εργασίας. Αλλά και διαφορετικά: Φαντάζεσθε έναν πιλότο, πρόσωπο περίπου μυθικό, που παίρνει το αεροπλάνο, αυτό το αριστούργημα του ανθρώπινου μυαλού, διασχίζει μεγάλες αποστάσεις και καθημερινά βρίσκεται σε άλλη γωνιά του πλανήτη, τον φαντάζεσθε κλεισμένο σε ένα μίζερο γραφείο υπουργείου ή άλλης υπηρεσίας; Ουσιαστικά, χωρίς αντικείμενο εργασίας, χωρίς αποστολή, χωρίς ευθύνη και χωρίς την πεποίθηση ότι κάνει κάτι χρήσιμο για τους άλλους! Είναι προτιμότερο να μας πουν ότι αναγκαστικά αδικείται παρά ότι δεν «θίγονται τα δικαιώματά του». Τα δικαιώματά του, πρωτίστως η δουλειά που ξέρει, η τέχνη που έμαθε και μέσα από την οποία διαμορφώθηκε, απέκτησε συνήθειες ζωής, αυτά τα πολύ σοβαρά θίγονται οπωσδήποτε. Με δεδομένο αυτό, όλα τα άλλα δεν τα καταλαβαίνω. Δεν καταλαβαίνω ούτε το συναφές με τα παραπάνω (και αρκετά αντιφατικό φαινομενικά) ότι μια ζημιογόνος επιχείρηση οφείλει να διατηρηθεί στη ζωή για να μη θιγούν τα συμφέροντα και τα δικαιώματα των εργαζομένων σε αυτήν. Τον... ηθικοπλαστικό αυτόν κανόνα τον ακολουθήσαμε και εμείς και άλλοι με οδυνηρά αποτελέσματα για ολόκληρη την κοινωνία και κυρίως για τους εργαζόμενους γενικά. Θυμηθείτε τις προβληματικές επιχειρήσεις, πολλές από τις οποίες έγιναν προβληματικές από τις κλοπές των ιδιοκτητών τους. Κρατικοποιήθηκαν, κατ’ ευφημισμόν κοινωνικοποιήθηκαν... χάριν των εργαζομένων. Στην ουσία κοινωνικοποίησαν τα χρέη των ιδιοκτητών και τα φόρτωσαν σε μας, δηλαδή στους εργαζόμενους. Το ίδιο είμαι βέβαιος ότι θα συμβεί και με την Κλωστοϋφαντουργία Λαναρά αν το κράτος την περισώσει χάριν των εργαζομένων. Η κλωστοϋφαντουργία είναι προβληματική σε ολόκληρη την Ευρώπη, γιατί θα είναι κερδοφόρος σε μας; Το πιο ειλικρινές και αληθινό θα ήταν να πούμε και να το καταλάβουμε ότι στις περιπτώσεις όπως της Ολυμπιακής ή του Λαναρά, έχουμε πραγματικά τραγικές καταστάσεις, όπου και τα δύο μέρη έχουν δίκαιο: Και οι συγκεκριμένοι εργαζόμενοι που θα βρεθούν στην ανεργία ή θα αλλάξει η ζωή τους, αλλά και η άποψη ότι μια ζημιογόνος επιχείρηση δεν έχει λόγους ύπαρξης. Απαιτούνται άλλου είδους παρεμβάσεις, πιο μακροχρόνιες ίσως, πιο γενικές και πιο επίμονες, αλλά και πιο αποτελεσματικές. Το ζητούμενο είναι όχι πώς θα σώσουμε μια ζημιογόνο επιχείρηση, ενός γενικότερα προβληματικού κλάδου, αλλά πώς θα οικοδομήσουμε μια παραγωγική κοινωνία μέσα στην οποία ο εργαζόμενος θα μπορεί να διεκδικεί τη θέση του, το δίκιο του και τα δικαιώματά του. Νομίζω ότι αυτή η διάσταση διαφεύγει και απουσιάζει από τη συλλογιστική του συνδικαλισμού και της αντιπολίτευσης. Θ α πουν μερικοί ότι ο καπιταλισμός δεν μπορεί να είναι ούτε δίκαιος ούτε αποτελεσματικός. Κοίταξε γύρω σου τι συμβαίνει. Καπιταλιστικοί κολοσσοί καταρρέουν, βυθίζοντας στην αβεβαιότητα ολόκληρη την κοινωνία. Προσπαθώ να ανακαλέσω στη μνήμη μου τις μαρξικές μου γνώσεις για να δω αν η θεωρία του για τις κυκλικές κρίσεις τού καπιταλισμού περιγράφει ικανοποιητικά και την παρούσα κρίση. Και αν έχουμε τα ίδια συμπτώματα και αν μπορούμε να περιμένουμε τις ίδιες εξόδους από την κρίση. Εκείνο που εκ προοιμίου θα ήθελα να σημειώσω, είναι ότι οι αναλύσεις του Μαρξ για τις κρίσεις παρουσιάζουν αξιοθαύμαστη λογική συνέπεια και μεγάλη πειστική δύναμη. Ομως, έχω την εντύπωση ότι λείπει το «διά ταύτα». Στην πράξη ο καπιταλισμός ξεπέρασε όλες τις κρίσεις και κάθε φορά μέσα από αυτές κατορθώνει να ανανεωθεί. Μέσα από μεγάλες καταστροφές και θυσίες, ενίοτε και φονικούς πολέμους. Που σημαίνει ότι η οικονομία δεν είναι ένα λογικό κατασκεύασμα με σταθερούς «νόμους» λειτουργίας, σταθερές αιτίες και σταθερά αποτελέσματα. Είναι ζωντανός οργανισμός, που διαμορφώνεται από εξαιρετικά ασταθείς παράγοντες, όπως είναι οι ανθρώπινες θελήσεις, οι επιθυμίες, οι ανάγκες, οι φιλοδοξίες. Αν επιχειρήσουμε να «εκλογικεύσουμε» αυτούς τους ασταθείς παράγοντες, σκοτώνουμε την κοινωνία και μαζί την οικονομία της. Κατά τη μαρξική θεωρία η κρίση προκαλείται από την αναντιστοιχία ανάμεσα στο συνεχώς (κατά την περίοδο της ανόδου) μεγεθυνόμενο εύρος των προσφερόμενων αγαθών και υπηρεσιών και στο συνεχώς (ως τάση) και αναλογικά συρρικνούμενο εύρος των «μέσων πληρωμής», δηλαδή της αγοραστικής δύναμης του πληθυσμού. Γιατί παρουσιάζονται αυτές οι αντίθετες τάσεις ο Μαρξ το αναλύει διεξοδικά, αλλά δεν είναι της ώρας. Το απελπιστικό είναι ότι μέσα από αυτές τις αντίθετες τάσεις ξεπηδάει κάθε φορά η εκπληκτική δύναμη ανανέωσης του καπιταλισμού. Οι καπιταλιστικές κρίσεις, πάντοτε κατά τη μαρξική ερμηνεία, είναι στην ουσία κρίσεις «υπερκατανάλωσης» και προκαλούν μεγάλες καταστροφές στον μηχανισμό παραγωγής, στο εισόδημα και στις θέσεις εργασίας. Εχουμε τέτοια φαινόμενα στην παρούσα κρίση καπιταλισμού; Για την ώρα νομίζω πως όχι. Εχουμε μεγάλες καταστροφές στην παραγωγή χρήματος από το χρήμα, σε μια από τις πιο περίπλοκες και ευαίσθητες καπιταλιστικές διαδικασίες. Και ουσιαστικά έχουμε κρίση ενός μοντέλου ανάπτυξης...