τι μας διδάσκει η Ιστορία? /καθημερινή

Tου Θεοδωρου Κουλουμπη* Πριν από μερικές δεκαετίες είχα ένα σοφό δάσκαλο που μας θύμιζε συχνά το ρητό: «Αυτοί που δεν ξέρουν Ιστορία είναι καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουν τα λάθη του παρελθόντος!» Αλλά αμέσως έσπευδε να συμπληρώσει με μια δόση κυνισμού ότι «αυτοί που τη γνωρίζουν διαπράττουν νέα και διαφορετικά λάθη». Το ερώτημα ζει και βασιλεύει στις μέρες μας. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ιστορικές αναλογίες στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής ή απλώς τις επικαλούμαστε για να ωραιοποιήσουμε τις επιλογές μας; Τον Μάρτιο του 1938 ο Αδόλφος Χίτλερ, έχοντας ήδη προσαρτήσει την Αυστρία, επιτέθηκε εναντίον της Τσεχοσλοβακίας δηλώνοντας ότι κινήθηκε για να προστατεύσει τον συμπαγή γερμανικό πληθυσμό που κατοικούσε στην τσεχική επαρχία της Σουδητίας. Η Δύση, ιδίως η Βρετανία με πρωθυπουργό τον Νέβιλ Τσάμπερλεν, δεν στάθηκε όρθια απέναντι στον Γερμανό δικτάτορα. Στην τετραμερή διάσκεψη που βιαστικά συγκλήθηκε στο Μόναχο επιλέχθηκε ο κατευνασμός του δικτάτορα των ναζί. Ο Τσάμπερλεν επικρίθηκε σκληρά γιατί με την υποτονική του στάση απλώς άνοιξε την όρεξη του αδηφάγου Χίτλερ, ο οποίος συνέχισε την επιθετική του συμπεριφορά προς όλες τις κατευθύνσεις. Ετσι, όταν τον Σεπτέμβριο του 1939 έφθασε η σειρά της Πολωνίας να υποστεί τη γερμανική εισβολή, μόνο ένας γενικευμένος πόλεμος ήταν πλέον ικανός να ανακόψει τη χιτλερική επιχείρηση κατάκτησης ολόκληρης της Ευρώπης. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος που ακολούθησε αιματοκύλησε την Ευρώπη, τη βόρεια Αφρική και μεγάλα τμήματα της Ασίας, προκαλώντας δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς και το μοναδικό, στην προγραμματισμένη του παράνοια, ολοκαύτωμα έξι εκατομμυρίων Εβραίων. Το δίδαγμα της Ιστορίας για τους Δυτικούς ηγέτες ήταν να μην κατευνάζουν στο μέλλον ισχυρούς επιθετικούς ηγέτες, ιδίως στα πρώτα διερευνητικά τους βήματα, διότι αυτοί με βεβαιότητα θα προχωρούσαν σε αλυσιδωτές επιθέσεις εναντίον ανίσχυρων χωρών που θα έπεφταν η μία μετά την άλλη όπως σ' ένα παιχνίδι του ντόμινο. Ετσι γεννήθηκε η «θεωρία του ντόμινο», η οποία καθόρισε τις δυτικές πολιτικές απέναντι στη Σοβιετική Ενωση και τους δορυφόρους της κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου. Η έννοια της ανάσχεσης (containment), την οποία συνέλαβε το 1947 ο Αμερικανός διανοητής και διπλωμάτης Τζορτζ Κέναν, υλοποιήθηκε με τη δημιουργία ενός πλέγματος συμμαχιών που περικύκλωσαν το σοβιετικό μπλοκ εκπέμποντας ένα ηχηρό μήνυμα: «ούτε ένα εκατοστό!». Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, σχεδόν είκοσι χρόνια μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, οι ΗΠΑ ενεπλάκησαν στον τραγικό πόλεμο του Βιετνάμ. Ενας ικανός αριθμός Αμερικανών διεθνολόγων και άλλων προεδρικών συμβούλων βιάστηκαν να επικαλεσθούν τη θεωρία του ντόμινο για να δικαιολογήσουν την αμερικανική εμπλοκή. Κατ' αυτούς το Βιετνάμ και η Κορέα (δέκα χρόνια νωρίτερα) αποτελούσαν γεωπολιτικά ντόμινο που αν έπεφταν θα άνοιγαν τον δρόμο για την παγκόσμια ηγεμονία της Σοβιετικής Ενωσης. Γνωρίζουμε όλοι την έκβαση της ιστορίας του Βιετνάμ: δέκα χρόνια αργότερα και πάνω από ένα εκατομμύριο νεκρούς, οι ΗΠΑ αντίκρισαν την ήττα στα χέρια ενός πανούργου και ακραιφνούς εθνικιστή ηγέτη, του Χο Τσι Μιν. Οπως αποδείχθηκε, ο Βορειοβιετναμέζος ηγέτης δεν ήταν ενεργούμενο της Μόσχας ούτε και του Πεκίνου. Ετσι, το 1975 γεννήθηκε άλλο ένα δίδαγμα της Ιστορίας: το «όχι άλλα Βιετνάμ» έγινε ο αντίποδας του «όχι άλλα Μόναχο». Τον Νοέμβριο του 1979, τέσσερα χρόνια μετά την ήττα των ΗΠΑ στο Βιετνάμ, μια ομάδα φοιτητών με πλήρη στήριξη του νεότευκτου θεοκρατικού καθεστώτος του αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί επιτέθηκε στην αμερικανική πρεσβεία της Βαγδάτης και αιχμαλώτισε το διπλωματικό της προσωπικό για 444 ημέρες αγωνίας και ταπείνωσης για την κυβέρνηση στην Ουάσιγκτον. Τι έπρεπε να είχε πράξει ο τότε πρόεδρος Τζίμι Κάρτερ; Η τραυματική εμπειρία του Βιετνάμ συνηγορούσε ενάντια σε μια νέα αμερικανική εισβολή που θα παγίδευε τους Αμερικανούς στην κεντρική Ασία για πολλά χρόνια. Αλλά τι θα συμβούλευαν οι θιασώτες της θεωρίας του ντόμινο; Θα μπορούσε να εξομοιωθεί ο Χομεϊνί με τον Χίτλερ και ο Κάρτερ με τον Τσάμπερλεν; Ακολούθησε η σχετική νηνεμία της δεκαετίας του 1980 με τις προεδρίες του Ρόναλντ Ρέιγκαν και του Τζορτζ Μπους (πατέρα). Η Σοβιετική Ενωση όδευε προς την πολιτική αυτοχειρία δικαιώνοντας τις διεισδυτικές προβλέψεις του Τζορτζ Κέναν. Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, με την πολιτική της περεστρόικα άνοιξε τον δρόμο για την ειρηνική αποδιάρθρωση του σοβιετικού μπλοκ και τη λήξη του ψυχρού πολέμου. Τα πρώτα μεταψυχροπολεμικά χρόνια δεν ευνοούσαν τη λογική της θεωρίας του ντόμινο. Παρά ταύτα οι παραδοχές της, βασισμένες σε ωφελιμιστικές ιστορικές αναλογίες, γρήγορα μετακινήθηκαν από το παγκόσμιο στο περιφερειακό επίπεδο. Ο πόλεμος του Κόλπου, κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Τζορτζ Μπους (πατέρα), ήταν ένα από τα πρώτα κρούσματα. Μπορούσε το Κουβέιτ, που δέχθηκε την επίθεση των δυνάμεων του Σαντάμ Χουσεΐν, να θεωρηθεί ένα ντόμινο στον δρόμο του περιφερειακού επεκτατισμού του Ιρακινού δικτάτορα; Ηταν ο Σαντάμ ένας καινούργιος Χίτλερ; Θα έπρεπε, πέρα από την εκδίωξή του από το Κουβέιτ, να εκπαραθυρωθεί από την εξουσία με τη μέθοδο μιας σαρωτικής στρατιωτικής επέμβασης; Ή θα ήταν προτιμότερη η περικύκλωση και ανάσχεση του Ιράκ και η συνεχής από αέρος παρακολούθηση της κάθε κίνησης με ταυτόχρονη επιβολή οικονομικών κυρώσεων; Ο πατέρας Μπους προχώρησε συνετά στη δεύτερη επιλογή. Στα χρόνια του προέδρου Κλίντον (1992-2000) ξέσπασαν οι πόλεμοι της γιουγκοσλαβικής διαδοχής. Και εδώ βλέπουμε διλήμματα ανάμεσα στις επιλογές της ανάσχεσης και της αλλαγής καθεστώτος (με βίαια μέσα). Ηταν ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς ένας περιφερειακός Χίτλερ; Οι προσπάθειές του να διατηρήσει μια σερβοκρατούμενη ενωμένη Γιουγκοσλαβία (πόλεμοι με τη Σλοβενία και την Κροατία και σιδεροκίνητες επεμβάσεις στη Βοσνία και το Κόσοβο) ήταν συγκρίσιμες με τον επεκτατισμό των δυνάμεων του Αξονα κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο; Μπορούμε να συνεχίσουμε θέτοντας ερωτήσεις ιστορικών αναλογιών μέχρι τις μέρες μας. Είναι ο Γεωργιανός πρόεδρος Μιχαήλ Σαακασβίλι αντίστοιχος του Μιλόσεβιτς; Προσπαθεί ο Ρώσος πρωθυπουργός Βλαντιμίρ Πούτιν να αναβιώσει μια νέα περίοδο σφαιρών επιρροής στην Ευρασία, χωρίς βεβαίως τα ιδεολογήματα του Μαρξισμού - Λενινισμού; Μπορούν η Νότια Οσετία και η Αμπχαζία να εξομοιωθούν καλύτερα με τη Σουδητία, το Κόσοβο ή το Κουβέιτ; Και ποιος ηγέτης, κάτω από ποιες ιστορικές συνθήκες, θα μπορούσε να παραλληλισθεί με τον απερχόμενο σημερινό πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών; Στο σημείο αυτό ο γράφων γυρίζει στα λόγια του παλιού του καθηγητή. Εχουμε πολλά να διδαχθούμε από τη γνώση της Ιστορίας και οι διαβασμένοι ηγέτες σίγουρα θα αποφύγουν την επανάληψη των λαθών του παρελθόντος. Αλλά σε τελευταία ανάλυση κάθε περίπτωση έχει τη μοναδικότητά της. Οι καλοί ηγέτες, επομένως, χρειάζονται αυτογνωσία, αντικειμενική πληροφόρηση για την κατάσταση στο εσωτερικό ανταγωνιστικών κρατών, υπομονή, σύνεση και λίγο την τύχη με το μέρος τους. * Ο καθηγητής Θεόδωρος Κουλουμπής είναι αντιπρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ (couloumbis@eliamep.gr)